Tam Bạc - Chút hoài niệm phố xưa

Sông Tam Bạc là một nhánh rẽ từ sông Lạch Tray vào sâu trong thành phố rồi đổ ra sông Cấm, từng là đoạn đường thủy quan trọng của Hải Phòng. Thời rất xưa, phía cuối sông lác đác có mấy ngôi nhà lụp xụp của những người đánh cá. Rồi dân tứ xứ đến họp thành phố chợ, sau thành một chợ chính của thành phố gọi là chợ Sắt, do người ta xây dựng các gian hàng với những khung sắt chở từ Pháp sang. Những thương thuyền từ biển xuôi theo dòng Tam Bạc vào chợ. Dãy phố dọc bờ sông ấy - phố Tam Bạc - cư dân đông đúc thêm và những ngôi nhà cũng được xây dựng nối dài về phía Đông. Có thể có những tư liệu khác chính xác, tỷ mỉ hơn về lịch sử con phố độc đáo bên sông này, song phố Tam Bạc thì chỉ có một và nó tồn tại với tư cách là một trong những biểu tượng rất riêng của thành phố Hải Phòng.

Thực ra khi người ta xây dựng đô thị theo quy củ của thời bấy giờ, không tùy tiện như thuở ban đầu, thì mặt trước của phố Tam Bạc là phố Lý Thường Kiệt. Vì là mặt phố sau, nên các nhà chỉ bố trí bếp núc, cầu tiêu và cửa hậu cho “phu đổ thùng” ra vào, hay dành cho những công việc hắc ám của dân “giang hồ trên sông”. Do đó, các cửa sổ, cửa đi ở mặt phố sông Tam Bạc được trổ tự do về vị trí và kích thước theo nhu cầu sử dụng, chẳng cần chú ý đến mỹ quan kiến trúc. Mọi trang trí kiến trúc đặc trưng cho các công trình xây dựng ở thời kỳ đó đã không hề được sử dụng cho mặt phố Tam Bạc. các ông chủ xây nhà không đầu tư cho việc áo gấm đi đêm, dù có thừa tiền. Thêm nữa, các nhà thầu khoán và những ông thợ nề dù có mê nghề đến mấy cũng chẳng ai hoài công tô điểm cho cái mặt sau ấy.

Ảnh: Bờ sông Tam Bạc xưa và nay

Thế nhưng, như một sự bù trừ, chính sự thiệt thòi về mỹ quan kiến trúc ấy lại làm nên nét độc đáo cho mặt phố Tam Bạc, mà chẳng phải những vòm cuốn chuẩn mực, những công - sôn, những lan can ban công hoa văn đắp nổi cầu kỳ, những đầu cột quý phái, những mái lợp đá uy nghiêm... theo nhiều trường phái kiến trúc. Những ô cửa sổ có hình dạng kích thước và vị trí tùy tiện bất quy tắc trên các bức tường cùng với sự biến đổi bất ưng của những khối nhà lại gợi đến những tác phẩm hội họa theo trường phái bố cục tùy hứng như tranh của Picátxo, Mi - rô. Thêm vào đó, để hoàn thiện bức tranh quý hiếm, thời gian đã phủ lên tất cả một lớp rêu phong. Vẻ đẹp Tam Bạc mang thứ duyên thầm chỉ có những con mắt tinh đời mới nhận ra. Đó là con mắt của các họa sĩ. Không biết ai là người đầu tiên cắp giá vẽ lang thang dọc bờ Bắc sông Tam Bạc bất chợt reo lên khi nhìn thấy vẻ đẹp của dãy phố nghèo buồn bên kia sông soi bóng xuống mặt nước vào đúng lúc nước triều dâng ngập bờ và ánh nắng cuối ngày còn sót lại trên những chỏm nóc ngói rêu? Chỉ biết rằng trong các triển lãm nghệ thuật, các xưởng vẽ của họa sĩ, Tam Bạc đã hiện lên trong nhiều bức tranh mà nhờ đó, người Hải Phòng tự hào vì đã có con phố thật là độc đáo.

Nhưng tiếc thay, không ít người coi con phố Tam Bạc cũ ấy không phái là kiến trúc mà là phố có những ngôi nhà bẩn thỉu, nhếch nhác. Và vì vậy, nhiều ngôi nhà đã được nâng cấp để tận dụng địa thế mặt tiền. Những kiến trúc kiểu thị dân đầu Ngô mình Sở nhàm chán như những nơi khác dần thay thế kiến trúc cũ ở đây. Đành rằng chẳng thể đem sự hoài cổ hay lập dị số ít làm chậm bước tiến triển văn minh của toàn cục. Nhưng giá như có một sự nghiên cứu kỹ lưỡng hơn, có một sự dự liệu cẩn thận hơn cho việc cải tạo và xây dựng con phố độc đáo này, Tam Bạc sẽ mãi tồn tại để nhớ, để thương cho người Hải Phòng mỗi khi xa quê hương.