(Haiphong.gov.vn) - Chùa Thanh Mai được xây dựng từ thời Trần (thế kỷ XIV), gắn với Đệ nhị Tổ dòng thiền Trúc Lâm là Pháp Loa tôn giả. Chùa Thanh Mai nay thuộc phường phường Nguyễn Trãi, thành phố Hải Phòng.

1. Lịch sử chùa Thanh Mai

Chùa được xây dựng từ thời Trần (thế kỷ XIV), gắn với Đệ nhị Tổ dòng thiền Trúc Lâm là Pháp Loa tôn giả. Chùa Thanh Mai nay thuộc phường phường Nguyễn Trãi, thành phố Hải Phòng, được xây dựng trên núi Phật Tích Sơn thuộc cánh cung Đông Triều. Núi Phật Tích Sơn còn gọi là núi Tam Ban (3 cấp núi nối liền nhau gồm: chùa Hố Bấc trên đỉnh, khu Ba Dinh Bẩy và khu vực chùa Thanh Mai hiện nay).

Theo văn bia “Trùng tu Phật Tích Sơn Thanh Mai tự bi ký”, chùa Thanh Mai được xây dựng, mở rộng quy mô lớn ở thế kỷ XVII, XVIII. Năm 2005, chùa Thanh Mai được trùng tu tôn tạo Tam quan, Phật điện, Tổ đường, nhà mẫu, đường lên chùa. Hiện nay, chùa nằm trên diện tích 0,75 ha, gồm có năm đơn nguyên kiến trúc theo trục dọc là: Tam quan, nhà bia, Phật điện, nhà tổ, tháp tổ.

Chùa có kiến trúc hình chữ Đinh (丁) gồm 7 gian tiền đường, 3 gian hậu cung. Phía sau chùa là nhà tổ kiến trúc hình chữ Nhị (二), thờ Trúc Lâm Tam Tổ: Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang; phía sau nhà tổ là Viên Thông bảo tháp.

Hệ thống di vật tại chùa hiện còn bốn tấm bia đá niên đại từ thế kỷ XIV – XVIII, trong đó đáng chú ý là tấm bia “Thanh Mai Viên Thông tháp bi”, khắc dựng năm Đại Trị thứ 5 (1362). Bia cao 1,31 m, chiều rộng 0,81 m, chiều dày 0,14 m; hai mặt bia khắc khoảng 5.000 chữ. Văn bia do Trung Minh biên tập dựa theo niên phả của Pháp Loa, Huyền Quang hiệu đính, Thiệu Tuệ viết chữ.

Văn bia nói về thân thế và sự nghiệp của Đệ nhị Tổ thiền phái Trúc Lâm, qua đó có thể thấy được tình hình chính trị, tôn giáo, ruộng đất đương thời và những hoạt động của Trúc Lâm Tam Tổ: Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang. Văn bia còn cho biết ngày tháng xây dựng những công trình lớn, địa danh và hành trạng của nhiều nhân vật đương thời. Bia “Thanh Mai Viên Thông tháp bi” được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2496/QĐ-TTg ngày 22/12/2016.

Chùa Thanh Mai còn có 08 ngôi tháp cổ xây dựng từ thế kỷ XIV – XVIII, trong đó Viên Thông bảo tháp chứa xá lị của Đệ nhị Tổ Pháp Loa tôn giả được xây dựng từ thời Trần; đến năm 1715 và năm 2005 tháp được sửa chữa lại. Tháp cao khoảng 5 m, xây dựng bằng đá ráp màu nâu xám. Ngoài ra, chùa có 26 pho tượng bằng gỗ mít, sơn son thếp vàng, niên đại cuối thế kỷ XX.

Lễ hội chùa Thanh Mai diễn ra từ mồng 1 đến mồng 3 tháng Ba âm lịch, tưởng niệm ngày viên tịch của Đệ nhị Tổ Pháp Loa tôn giả. Lễ hội có các nghi lễ truyền thống như lễ khai hội, giảng kinh, chay đàn, mộc dục và các trò chơi dân gian như chọi gà, kéo co, cờ tướng.

2. Giá trị lịch sử, văn hóa

Sự xuất hiện của chùa Thanh Mai thời Trần đã chứng minh cho sự phát triển của Thiền phái Phật giáo Trúc Lâm. Về mặt địa lý và lịch sử, chùa Thanh Mai là một điểm nằm trong hệ thống những ngôi chùa thuộc thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, trên lộ trình Thăng Long – Chí Linh – Yên Tử. Cũng giống như chùa Côn Sơn, chùa Thanh Mai nằm ở một khu riêng biệt, rất xa dân cư; chính vì lý do này mà thiền phái Trúc Lâm đã chọn làm nơi tu thiền.

Đáng tiếc, kiến trúc của ngôi chùa thời Trần cho đến nay không còn để chúng ta có chứng cứ vật chất chứng minh cho bình đồ và kết cấu kiến trúc thời bấy giờ. Tuy nhiên, những tấm bia hiện còn chứa đựng những nội dung quan trọng về lịch sử Phật giáo mà các tài liệu khác không chép, hoặc chưa kịp chép. Ví dụ theo nội dung bia “Thanh Mai Viên Thông tháp bi”, khắc năm Đại Trị thứ 5 (1362) cho biết:

“Nhà sư Pháp Loa đã được vua Trần Anh Tông cấp cho 100 mẫu ruộng ở hương Đội Gia, cấp luôn cả canh phu (người cày), lại lấy 25 mẫu ở hương Đại Từ cấp thêm vào số trên. Sau Trần Anh Tông lại cấp thêm 80 mẫu ruộng ở hương An Dinh cùng với canh phu. Năm 1312, Trần Anh Tông lại lấy 500 mẫu ruộng thuộc trang Niệm Nhỏ cấp cho Pháp Loa”.

Những ghi chép trên đã chứng tỏ chưa có một thời đại nào Phật giáo lại được Nhà nước ưu tiên đến như vậy. Có rất nhiều minh văn của các tấm bia trùng tu, công đức ở các triều đại sau đã chứng minh điều đó, kể cả thời kỳ chấn hưng Phật giáo thế kỷ XVII.

Nội dung văn bia “Thanh Mai Viên Thông tháp bi” còn nhắc đến việc đúc tượng Thiên Thủ Đại Bi (tức là tượng Quan Âm nghìn tay nghìn mắt). Căn cứ vào bi ký, chúng ta biết chắc rằng tượng Quan Âm nghìn tay nghìn mắt đã tồn tại ở Việt Nam vào thời Trần, hay chính xác hơn là vào đầu thế kỷ XIV. Ngoài ra, văn bia này còn cung cấp những hiểu biết về chữ Hán cổ kiểu chữ Triện. Điều này chứng tỏ lối chữ Triện cổ vào thời Trần vẫn còn được dùng trong một số trường hợp, trước khi kiểu chữ Hán hiện đại được dùng phổ biến hơn trên các văn tự của Nhà nước phong kiến.

Cùng với hệ thống di vật là những bản kinh văn, khoa cúng, các bản sách quý hiếm chứa đựng những giá trị tinh thần, tư tưởng của Thiền phái Trúc Lâm và nền văn hóa huy hoàng, rực rỡ thời Đại Việt giữa một vùng đồi núi chập trùng.

3. Chứng minh giá trị nổi bật toàn cầu

Từ năm 2014, cùng với Khu di tích danh thắng Côn Sơn – Kiếp Bạc, chùa Thanh Mai đã nằm trong hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận di sản thế giới. Đối với quần thể di tích này, các giá trị phù hợp với tiêu chí (vi): có liên hệ trực tiếp hoặc có thể nhận thấy với những sự kiện hay các truyền thống sinh hoạt, với các ý tưởng hay các tín ngưỡng, với các công trình nghệ thuật hay văn học có ý nghĩa nổi bật toàn cầu.

Thiền phái Trúc Lâm được sáng lập trong hoàn cảnh nhà Trần hưng thịnh với ba lần chiến thắng quân Nguyên Mông, giang sơn mở rộng, kinh tế phồn vinh, chính trị ổn định. Tư tưởng của Thiền Trúc Lâm lấy sự giác ngộ trong lòng làm gốc, mong muốn đưa Phật đến mọi nhà, mọi người, đồng thời cũng gắn Phật với cuộc sống thực tại, với vận mệnh của dân tộc.

Thiền phái Trúc Lâm là Phật giáo hướng nội, khai phóng, vị tha, mang đậm bản sắc dân tộc và tinh thần nhập thế tích cực, kết hợp chặt chẽ Đạo với Đời. Trên cơ sở kế thừa, Trúc Lâm Tam Tổ đã tập hợp lại thành các kinh văn, sách quý như: “Thiền tâm thiết chủy ngũ lục”, “Đại Hương Hải ấn thi tập”, “Tăng già toái sự”, “Thạch thất mỵ ngữ”, “Truyền Đăng Lục”, “Thượng Sĩ hành trạng”, “Bảo đỉnh hành trì”, “Phổ Tuệ ngữ lục”, “Khoa cúng Cửu Phẩm”....

Với những giá trị nổi bật toàn cầu, ngày 12/7/2025, chùa Thanh Mai đã được UNESCO công nhận là di tích thành phần của Di sản Thế giới “Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc”./.

(Theo Ban Quản lý di tich Côn Sơn – Kiếp Bạc)